و مراد از جمله * ( « بِما كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * به مقتضاى اطلاقى كه دارد مطلق اعمال زشت است ، - هم چنان كه ديگران هم گفته‌اند - نه خصوص نسبتهاى زشت و ناروا تا شهادت زبان و دست و پا شهادت به عمل رمى و نسبت ناروا باشد پس مقصود از شهادت ، شهادت اعضاى بدن بر گناهان و همه معاصى است ، البته هر عضوى به آن گناهى شهادت مىدهد كه مناسب با خود او است ، پس گناه اگر از سنخ گفتار باشد ، مانند قذف ( نسبت زنا دادن ) ، دروغ ، غيبت و امثال آن روز قيامت زبانها به آن شهادت مىدهند ، و هر چه از قبيل افعال باشد ، همچون سرقت و راه رفتن براى سخن چينى و سعايت و امثال آن ، بقيه اعضاء بدان گواهى مىدهند و چون بيشتر گناهان به وسيله دست و پا انجام مىشود از اين رو آن دو را نام برده . و در حقيقت شاهد بر هر عملى خود آن عضوى است كه عمل از او سر زده هم چنان كه آيه « شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ » « 1 » و آيه « إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْه مَسْؤُلًا » « 2 » و آيه « الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » « 3 » نيز به اين معنا اشاره دارند ، و به زودى بحث جداگانه اى درباره شهادت اعضاء در روز قيامت در تفسير سوره « حم سجده » ان شاء اللَّه تعالى خواهد آمد . * ( « يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّه دِينَهُمُ الْحَقَّ ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ » ) * مراد از « دين » جزاء است ، هم چنان كه در جمله « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » « 4 » نيز به همين معنا است ، و كلمه « يوفيه » به معناى اداء و پرداختن چيزى است به تمام و كمال . و معناى اين آيه است كه در روز قيامت خداوند پاداش و كيفر حق آنان را به تمام و كمال مىدهد ، و آن وقت مىفهمند كه خدا حق مبين است . اين از نظر اتصال آيه به ما قبل ، و وقوعش در سياق آيات قبلى بود ، و اگر نه از نظر اينكه خودش آيه اى است مستقل ، ممكن است بگوييم : مراد از « دين » ، آن معنايى است كه مرادف با كلمه « ملت و كيش » است ، يعنى سنت زندگى كه در اين صورت آيه شريفه در

--> ( 1 ) گوش و چشم و پوستشان عليه ايشان شهادت مىدهند به آنچه مىكردند . سوره حم سجده ، آيه 20 . ( 2 ) گوش و چشم و قلب و همه اينها مسئول آن بوده‌اند ، سوره اسرى ، آيه 36 . ( 3 ) امروز مهر بر زبانها مىزنيم ( چون احتياج نداريم كه زبان آنان اقرار كند ) بلكه دستشان با ما حرف مىزند ، و پاهاشان گواهى مىدهد به آنچه كه كسب مىكردند . سوره يس ، آيه 65 . ( 4 ) سوره حمد ، آيه 4 .